home | Inloggen
Aantal schrijvers: 537 | Aantal boeken:

15559

Hegenscheidt, Alfred

Maakt deel uit van: ,

ALFRED HEGENSCHEIDT

Sint-Jans-Molenbeek, 6 april 1866 – Menton (Frankrijk), 9 februari 1964

Alfred Fréderic Hegenscheidt, bioloog, geograaf, musicus, dichter, essayist, toneelschrijver en denker.

Zijn oeuvre is zeer beperkt: een sonnettencyclus ’Muziek en Leven, een vijftal kritische essays, enkele afzonderlijke gedichten en het drama Starkadd.

Zijn invloed op de beweging Van Nu en Straks was belangrijk: hij was ontwerper van de ‘Synthese-idee’ en daardoor grondlegger van de opvatting dat kunst een nieuwe grote ‘golving van het Leven’ aankondigde (Vermeylen).

Na 1913 wijdde hij zich geheel aan zijn loopbaan hoogleraar aardrijkskunde aan de Université Libre de Bruxelles.


 

BIOGRAFIE

 

6 april 1866: Geboren te Sint-Jans-Molenbeek.

  • Hegenscheidt was de zoon van een ingenieur uit Westfalen, die in het midden van de negentiende eeuw naar Brussel was verhuisd; zijn moeder kwam uit het Saarland.
  • Het gezin was streng protestants.
  • De jonge Alfred ging in Brussel als beursstudent naar de Ecole Normal Charles Buls de la Ville de Bruxelles.

11 augustus 1885: Behaalde op schitterende wij het onderwijzersdiploma.

Voorlopig moest de 19-jarige Hegenscheidt van hogere studies afzien en onmiddellijk een betrekking als onderwijzer zoeken.

18 september 1886: Lid van het Brusselse dicht- en kunstgenootschap De Distel waardoor hij bevriend raakte met de stichters van Van Nu en Straks, waarin zijn eerste werken (dankzij tussenkomst van Prosper Van Langendonck) werden gepubliceerd.

  • Aanvankelijk kwam hij daar om als hartstochtelijk violist samen te musiceren met zijn vriend Franz Rühlmann en de bevallige guitariste Käthe Hoppe.
  • Geleidelijk nam hij meer deel aan de literaire besprekingen en op 19 november 1823 las Prosper van Langendonck er twee gedichten van hem voor.
  • Zelf las hij eigen gedichten voor op 24 december 1892, 12 maart 1893 en 30 september 1893.
  • Op 19 mei 1894 las August Vermeylen er de sonnettencyclus Muziek en leven voor.

1886-1887: Werd als onderwijzer aangesteld aan een privéschool van een textielfabriek, “Société Anonyme de Loth – Peignage, filature, teiturerie, apprêts” (thans de gemeente Lot in de gemeente Vlaams Brabant). Hij gaf er les aan de kinderen van het Duitstalig personeel en aan de Duitstalige arbeiders tegen 125 frs per maand.

27 juni 1887: Werd door de gemeenteraad van de Stad Brussel aangesteld als ‘Instituteur à l’Ecole Supérieure de Bruxelles. Ecole Moyenne B.

1888: Werd overgeplaatst naar de lagere school nr 3 op de Graanmarkt.

8 maart 1888: Werd Belg door optie.

1892: Opnieuw aangesteld als tweede onderwijzer aan de Ecole Moyenne A.

Dit waren jaren van niets ontziende arbeid en studie, want Hegenscheidt dreef zijn wil door: zodra hij te Brussel werkzaam was liet hij zich in schrijven aan de Université Libre de Bruxelles als student in de natuurwetenschappen voor het academiejaar 1887-1888. In 1890 slaagde hij voor het kandidaatsexamen en vatte hij hte doctoraat aan met specialisatie in de Biologie.

1893: Oprichting van  het avant-garde tijdschrift ‘Van Nu en Straks’. Hoewel Hegenscheidt niet direct bij de stichting van het tijdschrift betrokken was en evenmin deel uitmaakte van de redactie, toch zal hij als vriend van Prosper van Langendonck, August Vermeylen en Jacques Dwelshauvers de voorbereiding en de uitgave van dichtbij hebben meegemaakt.

1893: Promoveerde summa cum laude tot doctor in de natuurwetenschappen aan de universiteit te Brussel op een scriptie over aardwormen. (‘Premières études sur le système du Tubifex des Ruisseaux).

Het zou echter nog tot 1913 duren vooraler Hegenscheidt een betrekking als hoogleraar zou verwerven.

1894: Publiceert het programmatische essay ‘Rythmus’ in het tijdschrift ‘Van Nu en Straks’

  • Het essay is één van de pijlers waarop de levens- en kunstvisie van de Van-Nu-en-Straksbeweging rust. De twee andere pijlers zijn  Herleving van de Vlaamsche Poëzy van Prosper van Langendonck  en  De kunst in de vrije gemeenschap van AugustVermeylen.
  • Het essay is gefundeerd op een stevige wetenschappelijke, filosofische en literaire belezenheid. Met de darwinistische evolutieleer als uitgangspunt, ontwikkelt hij op een consequent wetenschappelijk-logische wijze zijn betoog vanuit de stelling:

Leven is beweging, beweging van een organisme. Beweging van een organisme is actie en reactie, is rythmus’.

Hieruit volgt dat niet de kunstmatige gepolijste artistieke vorm, maar de innerlijke waarachtigheid van het organisch uit de dichter gegroeide vers, ‘waarrond hij gedachten en woorden in volle vrijheid der fantazie kon laten kristalliseren’ het enige criterium voor de woordkunst is.

  • Uit onderzoek blijkt, dat het rythmusbegrip niet alleen het kunstcredo van Van Nu en Straks werd, maar tevens bleef nawerken op de volgende generaties, zelfs bij de Van-Nu-en-Straks-vijandige expressionisten. (Rutten & Weisgerber p.118-119)

Lees tevens -Contextueel – Van Nu en Straks

1895-1896: Wegens ziekte (tuberculosis) verblijf in Zwitserland en Italië.

1897: Hegenscheidts toneelstuk ‘Starkadd: drama in vijf bedrijven’ verschijnt in het decembernummer van ‘Van Nu en Straks’. Het nummer verschijnt door omstandigheden pas in januari 1898 op de markt.

15, 16 en 19 maart 1899: Opvoering van zijn ‘opus magnum’ Starkadd in de Koninklijke Vlaamse Schouwburg te Brussel.

  • Aanvankelijk werd het stuk veeleer lauw onthaald.
  • In 1905 werd het hernomen in de Gentse Minardschouwburg en ging op tournee doorheen Vlaanderen, met parallelle opvoeringen in Nederland. Latere hernemingen volgden in 1940, 1949 en 1966. Tegenwoordig is het stuk uit het repertoire verdwenen.
  • Het ‘literaire gigantendrama’ klasseert Tindemans resoluut bij de andere antiquiteiten in de traditie van het 19de-eeuwse romantische historische toneel (een genre dat de hoofdmoot uitmaakte van de laureaten van de Driejaarlijkse Prijs voor Toneellettterkunde omstreeks de eeuwwende).
  • Dit doet afbreuk aan de aloude reputatie van het stuk als polemisch toonbeeld van vernieuwend toneel, maar  stemt goed overeen met de metafysische antagonismen die erin werkzaam zijn.
  • Literair-historisch moet wel gewezen worden op de toenmalige uitstraling van de Westeuropese Shakespeare- en Wagner cultus op het stuk. Via Shakespeares Hamlet vond Hegenscheidt de stof voor zijn fabel – het wraakmotief van de Skald Starkadd – in de Historica Danica (boek IV, 2de en 3de lied)  – van Saxo Grammaticus.
  • Het 20 jaar eerdere stuk – Gudrun – van Albrecht Rodenbach heeft een gelijkaardige verhaalstof.

Iets over de muziek van Franz Rühlmann bij Starkadd: Deze was opgevat voor klein orkest bestaande uit: fluit, hobo, klarinet, fagot, twee hoornen n trompetten, violen, cello, harp, trommel pauk en trangel.De compositie bestond uit: een voorspel bij elk bedrijf bij het opgaan van het doek; harpmuziek bij het lied van de zanger in het 5de bedrijf; orkestmuziek bij het lied van Starkadd in het 5de bedrijf.

1903 tot 1913: Benoemd tot leraar aardrijkskunde aan de Meisjesnormaalschool te Brussel

1903 tot 1906: Redacteur van het tijdschrift Vlaanderen, maar na die periode ging zijn belangstelling vooral uit naar zijn wetenschappelijke loopbaan.

1911: Publiceert zijn laatste literaire bijdrage, het essay “Bijdrage voor het referendum over de vijfjaarlijkse prijs voor de Nederlandse Letteren “, in het tijdschrift De Boomgaard.

  • Van dan af werden enkel nog aardrijkskundige studies gepubliceerd, meestal in het Frans. Op zijn tweeëndertigste hield de dichter Hegenscheidt zijn literaire carrière voor bekeken.

1913: Benoemd als hoogleraar aardrijkskunde  aan de Université Libre de Bruxelles. Zal zijn verdere leven aan wetenschappelijk onderzoek wijden op het gebied van de aardrijkskunde.

1919 tot 1936: Aanstelling totgewoon hoogleraar.

1919: Huwde met Madeleine Heyman, een doctor in de Germaanse talen.

1930: Stichtte het Geografische Instituut.

1931: Richtte het Tijdschrift van de Belgische Vereniging voor Aardrijkskundige Studies op.

1936: Professor Emeritus.

Daarna maakte hij een lange wereldreis.

Pas in 1955 kreeg hij een onderscheiding voor zijn letterkundige werk, toen de gemeente Ukkel hem de plaatselijke literaire prijs toekende.

De laatste jaren van zijn leven overwinterde hij aan de Azurenkust.

9 februari 1964: Alfred Hegenscheidt overleed op zevenennegentigjarige leeftijd te Menton (Frankrijk)

Het archief van Alfred Hegenscheidt bevindt zich sedert 1977 in het A.M.V.C. (Letterenhuis) te Antwerpen.

 

SMAAKMAKER

 

Zie, daar, de zee, die ik heb liefgehad:
O toen mijn schip haar krakende doorvloog,
Haar baren hoog en hooger tegenzweepten,
Toen boog ik me over boord, wijd tegen haar,
En breidde tegen haar mijn armen uit;
En dan, o dan ontving ik haren kus
Dien zij, in eene enkle, wilde baar
In ’t aangezicht me smeet met ’t witte schuim!
En ook die zon die ik heb liefgehad;
Als in mijn vaderland, zij top na top
De bergen met haar schijnen overtrok,
Toen was mijn hart vol grootsche vreugde en ik
Vloog op den berg, haat stralen tegemoet;
En als haar eerste straal dan op me viel,
Dan voelde ik hoe een warme kus mij lippen
En hart doordrong en toen aanbad ik haar.
En zls zij ’s middags hoog ten hemel steeg
En zij zelf koningin was van de zee,
Toen lag ik uitgestrekt op ’t dek, en zij
En ik, wij waren slechts een enkle laai.

Uit Starkadd

 

Meer over Hegenscheidt

  • Brackmann, Chr. & Friesendorp, M. (reds.). 1996. Oosthoek Lexicon Nederlandse en Vlaamse literatuur. Utrecht/Antwerpen: Kosmos-Z&K Uitgevers.
  • Hoeck, Jozef van. 1966. Alfred Hegenscheidt. Antwerpen: Helios. 48 p. (Monografieën over Vlaamse letterkunde; 38)
  • Kuypers, Julien. 1966. ‘Alfred Hegenscheidt. 6 april 1866 – 9 februari 1964′. In. Nieuw Vlaams Tijdschrift. 19, nr. 5, p. 479-488.
  • Minderaa, P. 1985. ‘Alfred Hegenscheidt’. In: De Nederlandse en Vlaamse auteurs. Van middeleeuwen tot heden met inbegrip van de Friese auteurs. Ed. G.J. van Bork en P.J. Verkruijsse. Weesp: De Haan

 

Geraadpleegde bronnen

Websites

Referenties

  • Prof. Dr. M. Rutten; Prof. Dr. J. Weisgerber (red.): Van “Arm Vlaanderen” tot “De voorstad groeit” 1888-1946. Standaard Uitgeverij 1988, p.116-122
  • Hegenscheidt-Heyman, Madeleine. 1977. Leven met een schrijver: biografie van Alfred Hegenscheidt volgens de memoire van Madeleine Hegenscheidt-Heyman en met editie van onuitgegeven documenten. Antwerpen: Ontwikkeling. 382 p.

 

BIBLIOGRAFIE

Woordje vooraf

  • In deze bibliografie wordt enkel verwezen naar zijn literair werk, zijn wetenschappelijke geschriften worden niet vermeld.

De gegevens van deze bibliografie werden onder meer nagekeken bij

  • Een volledige bibliografie van en over het werk van A. Hegenscheidt, samen met een uitvoerige een uitvoerige biografie aan de hand van brieven en documenten uit zijn literaire nalatenschap, vindt men in : Hegenscheidt-Heyman, Madeleine. 1977. Leven met een schrijver: biografie van Alfred Hegenscheidt volgens de memoire van Madeleine Hegenscheidt-Heyman en met editie van onuitgegeven documenten. Eindredactie van de biografie en tekstredactie van de documenten, met inleiding, aantekeningen, bijlagen en bibliografie van Raymond Vervliet. Antwerpen: Ontwikkeling. -382 p.
  • Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience – Antwerpen.
  • Koninklijke Bibliotheek van België – Brussel / Bibliothèque Royale de Belgique – Bruxelles.

Om de foto’s in de fotogalerij te vergroten klikt u op de foto.

Chronologisch overzicht

Jaar

Titel

Fotogalerij

Uitgeverij 1ste druk
1894 Rust (poëzie) In: ‘Van Nu en Straks”, 1ste jg. VIII-X, p.11
1894 ‘Rythmus’. (essay) In: Van Nu & Straks. 1ste jg. VIII-X, p.12-19.
1894 ‘Muziek en leven: sonnettencyclus’. (gedichten) In: Van Nu & Straks. 1ste jg. VIII-X, p.20-32.
1895 Quasi una fantasia. (proza) 
Samen met de gedichten:
Naklank, p.2 (‘Er trilt door mijn leven een stille smart’)
Sonnet, p.3  (‘Uitspattend ijlt de beek met vreugdeschal’)
Afscheid, p.5 (‘O droeve zangen uit een droeve tijd’)
In: De Jonge Vlaming. Tijdschrift der jongeren tot bevordering der Dietsche Letteren, 1st jg., nr.23, 24 maart 1895, p. 2-5.
1896 Onmacht (poëzie) 
1. ‘Ik weet niet wat van mij worden moet’ p. 81
2. ‘Ik heb geboet toch, lange, lange jaren’ p. 82
3.’Is dat het leven  ‘t slingeren tussen polen’ p. 83
In: Van Nu & Straks. Nieuwe reeks, 1ste jg. 1896, p. 81-83.
1896 Marialiedje (poëzie) In: Van Nu en Straks. Nieuwe reeks, 1ste jg. 1896, p.133-134.
1897 Fervaal van Vincent d’Indy. (essay) In: Van Nu & Straks. Nieuwe reeks. 2de Jg. nr 2 (juli 1897) p. 120-132.
1897 Starkadd: drama in vijf bedrijven. (toneel) In: Van Nu en Straks. Nieuwe reeks. 2de Jg.  p. 220-323.
1898 Starkadd: drama in vijf bedrijven. (toneel) Antwerpen: De Nederlandsche Boekhandel. -103p. 
Overdruk uit het tweemaandelijksch tijdschrift Van nu en straks.
In: Van Nu & Straks. Jrg. 2 (1897) p. 220-323.
1900 Lenteleven van Stijn Streuvels (essay) In: Van Nu & Straks. Nieuwe reeks. 4de jg. 200-216.
1900 Avond aan zee (poëzie) In: Van Nu & Straks. Nieuwe reeks, 4de jg. 1900, p. 265.
1901 Verzen van Prosper Van Langendonck (essay) In: Van Nu & Straks. Nieuwe reeks, 5de jg. p. 249-265.
1901 Rond het klavier van Lambrecht Lambrechts. In: Van Nu & Straks. Nieuwe reeks 5de  Jg.  nr 4-6  p. 286-296.
1901 Siddharta of de ster van Indië door G.D. en J. Minnaert. (essay) In: Van Nu en Straks. Nieuwe reeks. 5de jg. p.257-300
1901 Middag. (poëzie) In: Van Nu en Straks. Nieuwe reeks. 5de jg. p. 53-61
1902 Stijn Steuvels en lenteleven. (essay) Amsterdam: L.J. Veen. -16p.
1903 Verzen van Cesar Gezelle.  (essay) In: Vlaanderen. 1ste jg. p. 48.
1903 Louis Bouwmeester en Koning Oedipus. (essay) In: Vlaanderen. 1ste jg. p. 95-96.
1911 Bijdrage voor het referendum over de vijfjaarlijkse prijs voor Nederlandse letteren.  (essay) In: De Boomgaard. 2de jg. p. 639-650.
1920 Starkadd: drama in vijf bedrijven. (toneel) 
Tweede uitgave in boekvorm
Bussum : C. A. J. Van Dishoeck, MCMXX.  – 4 bladen + 120p.
1935 Starkadd: drama in vijf bedrijven. (3de uitgave) 
Verzorgd door Dr. M. Rutten. Met een inleiden essay door Dr M. Rutten ‘Starkadd. Een literairhistorisch feit’, p.179-193).
Samen uitgegeven met Prosper van Langendonck. Gedichten.
Verzorgd door Maurice Gilliams.
Brussel: N.V. Standaard-Boekhandel. p.194-297. 
Reeks: Bibliotheek der Nederlandse letteren.

 

Overzicht van de publicaties van het toneelstuk  “Starkadd: drama in vijf bedrijven”.

  • 1897: In: Van Nu & Straks. Nieuwe reeks. 2de jg. , p.220-323
  • 1898: Antwerpen: De Nederlandsche Boekhandel. -103p. Overdruk uit het tweemaandelijksch tijdschrift Van nu en straks. In: Van Nu & Straks. 2de jg. (1897) p. 220-323.
  • 1920: 2de druk Nieuwe herziene uitgave C.A.J. van Dishoeck, Bussum p.130.
  • 1935: 3de uitgave: Prosper van Langendonck. Gedichten. Verzorgd door Maurice Gilliams. Starkadd: drama in vijf bedrijven. Verzorgd door Dr. M. Rutten. Met een inleidend essay door Dr M. Rutten ‘Starkadd. Een literairhistorisch feit’, p.179-193).