home | Inloggen
Aantal schrijvers: 536 | Aantal boeken:

15559

Van Kerckhoven, Pieter Frans

Maakt deel uit van: ,

Pieter Frans van Kerckhoven

Antwerpen, 10 november 1818 – Antwerpen, 1 augustus 1857

 

“De beste critische geest uit zijn tijd”   (dixit August Vermeylen)

Liberaal, anti-klerikaal, een kritisch auteur van romans, poëzie, toneelwerk en essays, een moderne geest die maar moeilijk zijn draai kon vinden in de Vlaamse literatuur van zijn tijd die uitsluitend gericht was op volksopvoeding en volksverheffing.

Nu eens romanticus, dan weer realist, hartstochtelijk rebel en verdroomd gevoelsmens, heeft hij het zijn tijdsgenoten in de beoordeling van zijn werk niet gemakkelijk gemaakt.  In zijn romans kon hij enorm vernieuwend zijn, met als gevolg dat zijn gedurfde boeken geregeld verguisd werden.

Twee ‘firsts’ in Vlaanderen:

de eerste parapsychologische roman: Ziel en lichaem (1848) en de eerste anti-klerikale novelle onder het pseudoniem Jan de Vry,  Twee Goddeloozen (1857)

 

BIOGRAFIE

10 november 1818: Pieter Frans van Kerckhoven zag het levenslicht in Antwerpen.

  • Na zijn eerste onderricht in een private school te hebben gevolgd, doorliep hij samen met zijn leeftijdsgenoot en boezemvriend Domien Sleeckx het Antwerpse atheneum.
  • Van Kerckhoven was in die periode een onvermoeibare lezer en spendeerde haast al zijn zakgeld aan werken van de Franse klassieke auteurs. Van Kerckhoven was tijdens zijn jeugdjaren net als de rest van zijn familie erg religieus.

1836: Trok naar de Universiteit van Bologna, Italië om geneeskunde te studeren.

  • In Italië was Van Kerckhoven directe ooggetuige van de onrustige en rebelse Risorgimento-tijd. De confrontatie met het daar aanwezige liberale en anti-klerikale Risorgimento-klimaat was bepalend voor zijn latere progressief-liberale oriëntering. Van Kerckhoven evolueerde in een mum van tijd van een vrome katholiek naar een vurige en overtuigde liberaal. Ondanks de mentale gedaanteverandering die Van Kerckhoven in Italië onderging, bleef hij wel gelovig.

Van Kerckhoven behaalde de graad van baccalaureus geneeskunde en filosofie

1838: Keerde als een echte progressieve vrijdenker naar Antwerpen terug. Hij zette zijn studie geneeskunde nog even verder aan het Sint-Elisabeth Ziekenhuis, maar voltooide ze niet.

Hij ging aan de slag op het handelskantoor bij zijn vader en legde zich vanaf dan ook toe op de Vlaamse letterkunde.

  • Van Kerckhoven vond aansluiting bij literaire genootschappen met een besloten karakter, zoals De Hermans, Het Heilig Verbond en De Olijftak.
  • Als romanschrijver had hij niet dezelfde populariteit als Hendrik  Conscience, maar hij was niettemin vrij succesvol als auteur en genoot als literatuurcriticus heel wat waardering.
  • Zoals vele van zijn tijdgenoten hing ook van Kerckhoven de Vlaamse zaak aan en steunde hij de Vlaamse Beweging.
  • Toch heeft van Kerckhoven een aparte plaats binnen deze beweging: hij vond dat de katholieke strekking moest verdwijnen en plaats maken voor een vrijzinnige houding.

1842: Romandebuut met Jaek of een arm huisgezin.

  • In geen enkele roman van zijn tijd wordt het armoedeprobleem zo scherp gesteld. Er is kritiek op de stedelijke armenbesturen, op de openbare uibesteding van bejaarden, het klassenonderscheid bij kerkelijke begrafenissen, de armenadvocaten enz…

1846: Wederzijdse na-ijver en Van Kerckhovens streven om van de Vlaamse beweging een liberale ontvoogdingsbeweging te maken, leidden vanaf 1846 tot een breuk met Conscience, die meer heil zag in toenadering tot de katholieke politici.

  • Het conflict escaleerde al snel en het kwam in 1847 tot een bittere vete die werd uitgevochten in de Antwerpse schimpbladen De Roskam en De Schrobber. Hij wilde van de Vlaamse Beweging een vooruitstrevende liberale beweging maken. Zo kwam hij lijnrecht tegenover zijn oude vrienden Conscience en De Laet te staan en hij werd dan ook uitgesloten uit het ‘Heilig Verbond’. Door scherp van leer te trekken tegen de traditionele katholieke flaminganten, heeft van Kerckhoven de kloof tussen progressieve en conservatieve Vlaamsgezinden aanzienlijk verbreed.

Op literair vlak was hij actief in verschillende tijdschriften: De Noordstar (1840-1842), De Vlaemsche Beweging (1847) en De Vlaemsche Rederijker (1848-1857). In zijn tijdschriften hekelde hij zonder schroom Conscience en de zijnen (een gedurfde onderneming in een tijd waarin gedweept werd met de man die zijn volk leerde lezen).

1848: Publicatie van Ziel en lichaem.

  • Ongetwijfeld Van Kerckhovens meesterwerk en als parapsychologische roman een unicum niet enkel in de Vlaamse maar tevens in de Nederlandse literatuur van die jaren.

1848: Stichting van een eigen tijdschrift De Vlaemsche Rederijker (1848-1857)

1849:  Werd klerk op het gemeentehuis in de Scheldestad en in die betrekking bevorderde hij tot onder-bureeloverste.

1851: Met de publicatie van Liefde (1850) – en tweede hoogtepunt – zette Van Kerckhoven een punt achter zijn romanoeuvre. Van nu af schreef hij alleen maar verhalen en novellen, die hij echter niet meer verzameld uitgaf. Het lijkt erop dat de schrijver, door zijn rol van splijtzwam in de Vlaamse beweging meer en meer geïsoleerd, nu voor eigen rekening is gaan werken zonder zich nog veel om eventuele lezers te bekommeren. (Hoofdstukken deel I p. 174)

1852: Tot ridder in de Leopoldsorde verheven.

1 augustus 1857:  Pieter Frans van Kerckhoven overlijdt aan TBC.

  • Enkele dagen voor zijn dood trok een groot deel van de Antwerpse bevolking in optocht door de straten tot vlak voor van Kerckhovens huis. Daar werden toespraken gehouden ter ere van de stervende inwoner (zelfs door zijn conservatieve tegenstanders) en van op zijn sterfbed sprak de doodzieke Van Kerckhoven alsnog verzoenende woorden.

Het grafmonument van Van Kerckhoven bevindt zich op het Schoonselhof te Antwerpen op Perk Z1, Rij A. Het werd op stadskosten overgebracht van de in 1936 gesloten Kielbegraafplaats.

EPILOOG

1857: Postuum verscheen van Van Kerckhoven, onder het pseudoniem Jan de Vry, de novelle Twee Goddeloozen (1857), het eerste antiklerikale tendenswerk uit de Vlaamse literatuur.

  • Hierin wordt het verhaal verteld van een eenvoudige schrijnwerker en zijn geliefde die zich uit geldnood niet gedragen volgens de geplogenheden van het kerkelijk establishment en daarom in hun provinciestad voor goddeloos worden uitgekreten en zoveel als vogelvrij worden verklaard. Tenslotte vinden zij een vrij en veilig bestaan in Amerika, waar hun arbeid niet langer gezegend wordt door “de God der vlaendersche kwezelary”, maar door “de God der brave lieden, der opregte harten, der vrye rondborstige mannen”.
  • De kritiek van de auteur op de clerus en op bepaalde christelijke liefdadigheidsinstellingen is zeker eenzijdig, wat niet belet dat hij de sociale druk van kerkelijke machtsstructuren en de daaruit voorkomende hypocrisie uitstekend heeft aangevoeld.

1971: Verscheen de ‘liefdesroman in briefvorm’ Liefde 1843 (Britoeditie, Antwerpen-Utrecht). Liefde 1843 is een omzetting ‘in eigentijdse taal’ door Hubert Lampo van de roman in brieven die Pieter Frans van Kerckhoven in 1851 het licht deed zien onder de titel Liefde. Het door Lampo toegevoegde jaartal 1843 vindt zijn verklaring in het feit, dat de in deze roman geschreven brieven ‘gedateerd’ werden als te zijn geschreven (althans grotendeels) in 1843. Aan deze uitgave voegde Lampo een naschrift toe van twaalf bladzijden waarin hij een en ander over de auteur en diens werk vertelt; hij beschouwt de auteur als ‘voorloper van wat wij tegenwoordig als het magisch-realisme bestempelen’

SMAAKMAKER

Wanneer ik bemin

Neen, lieve, als ik neergebogen,
Zachtjes aan uw voeten rust
En u spreek van zaligheden
En u noem mijn levenslust.

Als ik, wijl mijn blinkende ogen
Spieglend zwemmen in uw blik,
Als met honigzoete woorden
Tot u spreek, als in een strik

Gans uw aanzijn hou geklonken
Als de stille harmonij
Van mijn stem uw hart kan raken,
Domplen u in mijmerij;

Als gij om uw blinkend voorhoofd
Zaligheid geschreven ziet,
En het ernstig overdenken
Uit ons beider ziele vliedt, -

Beeld u dan niet in, o meisje,
Dat dit uur de schoonste stond
Onze liefde is en het harte
Dan het diepste is gewond.

Neen; want dan, wanneer de drifte
’t Vurigst in mijn harte spreekt,
Als der liefde hoogste krachte
Door mijn gloeiend harte breekt,

O, dan vind ik gene woorden,
Gene zoete honingtaal;
Dan ook schilder ik gene drifte,
Denk ik aan geen woordenpraal:

Dan gevoel ik slechts; mijn harte
Overweldigt mijnen geest
En belet mij luid te spreken –
O dan bemin ik u het meest !

Als ge, o meisje, als ge soms dan
Zachtjes in mijn armen rust
En mijn tong, als vastgebonden,
U niet spreekt van liefde en lust,

En ik slechts mijn glimmende ogen
Op uw ogen hou gevest,
Zeg dan stil : – Nu slechts, nu spreekt mijn
Minnaar van de liefde ’t best;

Nu gebied ik op zijn harte
In mijn volle heerschappij,
En hij leeft slechts door mijn liefde:
Nu, nu is hij gans van mij !

 Gedichten en balladen (1846)

Meer over Pieter Frans Van Kerckhoven

  • Baekelmans, L., Vier Vlaamsche prozaschrijvers, Antwerpen, 1931.
  • Contactgroep 19de eeuw. DR. F.A. Snellaertcomité, Vierde colloquium: Pieter Frans Van Kerckhoven, 1818-1857, Antwerpen, 1989.
  • Gobbers, W., ‘Kerckhoven, Pieter F. van’, in: Nieuwe Encyclopedie van de Vlaamse Beweging, II, Tielt, 1998, 1684-1685.
  • Sleeckx, D., Indrukken en ervaringen, L. SIMONS ed. (Herdrukken uit de Zuidnederlandse Letterkunde), Beveren, 1982.
  • Van Kerckhoven, P.F., Liefde 1843, een liefdesroman in briefvorm, H. Lampo ed., Antwerpen, 1971.

 

GERAADPLEEGDE BRONNEN

Websites

Referenties

  • Karel Wauters, Het Vlaamse fictionele proza van Conscience tot Loveling. In: Ada Deprez: Walter Gobbers; Karel Wauters (red.): Hoofdstukken uit de Vlaamse letterkunde in de 19de eeuw. Deel 1. KANTL Gent 1999 pp. 169-175.
  • Wauters, K. , Verhalen voor Vlaanderen. Kapellen: Pelckmans. 1997

 

BIBLIOGRAFIE

Woordje vooraf

De bibliografie bestaat uit drie delen:

A. Scheppend werk
B. Essayistisch werk
C. Een apart overzicht (met wat commentaar) van zijn toneelwerken.

De bibliografische gegevens werden onder meer nagekeken bij

  • Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience – Antwerpen
  • Koninklijke Bibliotheek van België – Brussel – Bibliothèque Royale de Belgique – Bruxelles.
  • Universiteitsbibliotheek Leuven

Om de foto’s in de fotogalerij te vergroten klikt u op de foto

Chronologisch overzicht

A.    Scheppend werk

Jaar   Titel Fotogalerij   Uitgeverij 1ste druk
 1841  Gozewijn, Graef van Strijen, een dichtkundig verhaal uit de middeleeuwen.  Antwerpen: Gebr. De Wever. -102p.
 1841  Fabricius en de lange Margriet. (historische roman)
 1842  De graef van Steenburg.
Passioneel verhaal uit de tijd van de hervorming waarin bij wijze van proef de middeleeuwse spreektaal als couleur locale wordt geïmiteerd
 1842  Jaek of een arm huisgezin. (roman)  Antwerpen: Oberst. -221p.
 1842  Oud België, twee dichtkundige tafereelen uit de oude geschiedenis des vaderlands.  Antwerpen: P. Van Bouwel en K. Oberts. -115p.
 1843  De Koopmansklerk. Eene Antwerpsche Zedenschets. (roman)  Antwerpen: J.E. Buschmann. -76p. en 10 platen.
 1845  Daniël. (roman)  Antwerpen: J.E. Buschmann. -238p. en 1 plaat van Ch. Lazarus.
 1845  Fernand de Zeerover. (roman)
Met 25 houtsneden van E. Hamman, onder welke eene buiten tekst.
 Antwerpen: J.E. Buschmann. -235p.
Reeks: Nederduitsche kunstbibliotheek voor lezende huisgezinnen. – Antwerpen; vol. 1845: 1
 1846  Gedichten en Balladen.  Antwerpen: J.E. Buschmann. -304p.
 1846  Het Wonderbare Boek.  Antwerpen: Lod. Janssens en Zonen. -95p.
1847 Richilde: historisch drama in vier bedrijven Door de heeren Petrus-Frans van Kerckhoven en Emmanuel Rosseels, te Antwerpen. (toneel)
Letterkundige prijskamp 1846.
Brugge: Maatschappij Kunstliefde.
1848 Ziel en Lichaem. (roman) Antwerpen: K. Oberts. 2 delen, -284p. en -274p.
1849 Voor ’t volk. Volksverhalen. (verhalen) Antwerpen: J. Van Ishoven. -216p.
1849 Ons vaderland: dichtstuk. Antwerpen: J. Van Ishoven. -27p.
1850 De Gestrafte Wraek. Drama in twee bedryven. (toneel) Antwerpen: J. Van Ishoven. -52p.
1850 Licht en bruin. (verhalen) Antwerpen: J. Van Ishoven. -262p.
1851  ‘Valentyn (1799)’

Boerenkrijgverhaal over de ‘gesel’ van de conscriptie en de godsdienstvervolging voor het bedreigde vaderland cfr De loteling’ van Conscience uit 1853.
In: De Vlaemsche rederyker.
1851 Jaloerschheid. Volksdrama in twee bedryven. (toneel) Antwerpen: H.Peeters. -33p.
1851 Liefde. Een roman in brieven.

In 1971 heruitgegeven in een bewerking naar hedendaags Nederlands door HUBERT LAMPO.
Antwerpen: J. Van Ishoven. -156p.
1851 Wit en zwart. Antwerpen: J. Van Ishoven. -179p.
1852 Avondlezing: verhalen in proza. Antwerpen: J. Van Ishoven. -100p.
1853 Boer en Edel. Tooneelspel in dry bedryven. (toneel) Antwerpen: J. Van Ishoven. -75p.
1853 De Dronkaerd. Drama in drie bedryven, (toneel)

Opgevoerd bij de eerste vertooning van den nationalen tooneeltroep, te Antwerpen, den 6 October 1853.
Antwerpen: J. Van Ishoven. -61p. en 1 plaat.
1854 Herinneringen uit Italië. (verhalen)

Bevat: o.a. Valeria, Mariana, De Ochiata, Giannia.
Antwerpen: Lod. Janssens en Zonen.
1854 Hulde aan Koning en Vaderland. Cantate. Antwerpen: J. Van Ishoven. -12p.
1854 Volksliedjes. Gent: P. Geiregat en L. Hebbelynck. -90p.

Reeks: Uitgaven van het Willemfonds. Vol 13
1855 Fanny. Tooneelspel in vier bedryven. (toneel) Gent: I. S. Van Doosselaere. -105p.

Reeks: Toneelbibliotheek Gent nr 28
POSTUUM UITGEGEVEN WERK    
 1857  Twee Goddeloozen. Postuum onder het pseudoniem van JAN DE VRY.
(Eerste antiklerikale tendenswerk uit de Vlaamse literatuur)
 Antwerpen: H. Samuel.
1859 De Verdenking. Drama in één bedryf. (toneel) Antwerpen: L. de la Montagne. -32p.
1866 De Du-Dijners. Kluchtspel in één bedryf. (toneel) Antwerpen: Ed. Donné. -36p.
1872 Twee katten voor een doode musch. Blyspel in één bedryf. (toneel) Antwerpen: J. Van Ishoven. -43p.
1869
-1873
Volledige Werken. 13 delen. Antwerpen: J. W. Marchand & C°. Gent : W. Rogghé.

Van het derde deel af, Antwerpen: L. De Cort.
1889 Gaëtano en zyne bende. Antwerpen: Janssens. -83p.

 

B.   Essayistisch werk

1844 Vlaemsch Taelverbond: volledige beschryving der algemeene letterkundige vergadering en van het daeropvolgende feest gehouden te Brussel, den elfden february 1844.

Inleiding door Van Kerckhoven P.F.
Antwerpen: J.E. Buschmann. -103p.
1845 Jacob van Artevelde. Gent: Gebr. De Busscher. -20p.
1845 Over den toestand der schilder- en letterkunde in de XVIe eeuw, gevolgd door eene lofrede op Otto van Veen. Antwerpen: J.E. Buschmann.
1845 ‘Over de vlaemsche beschaving’. In: Kunst- en Letterblad.
1846 ‘Het historische en hedendaegsche roman’. In: Kunst- en Letterblad.
1846 Lof en levensschets van Simon Stevin. Brugge: s.n.
1847 De Vlaemsche Beweging. Een woord aen het publiek en aen de vlaemsche schryvers. Antwerpen: J. Van Ishoven. -16p.
1852 ‘Iets over het dierlyk magnetismus’. In: De Vlaemsche Rederyker.
1852 ‘Iets over de maetschappelyke hervormers en twee vervolgen’. In: De Vlaemsche Rederyker. Antwerpen: s.n.
1855 ‘Levensschets van Lodewyk Rysheuvels, werkend lid der Antwerpsche rederykerkamer De Olyftak’. In: De Vlaemsche Rederyker. ¨ Antwerpen: J. Van Ishoven. -20p.

 

C.  Toneelwerken (afzonderlijk gerangschikt maar tevens opgesomd in a. scheppend werk)

 

Jaar Titel Fotogalerij Uitgeverij 1ste druk
1850 De Gestrafte Wraek. Drama in twee bedryven. (toneel)

Analoog  thema als in ‘Boer en Edel’ (1853): de deugdzaamheid van de nederigen versus de gebreken van de aristocratie.
Antwerpen: J. Van Ishoven. -52p.
1851 Jaloerschheid. Volksdrama in twee bedryven. (toneel)

Miserabilisme overheerst de scène.
Antwerpen: H.Peeters. -33p.
1853 Boer en Edel. Tooneelspel in dry bedryven. (toneel)

Als overtuigd vrijzinnig democraat bezingt de auteur de deugdzaamheid van de nederigen en laakt hij de gebreken van de aristocratie.
Antwerpen: J. Van Ishoven. -75p.
1853 De Dronkaerd. Drama in drie bedryven, (toneel)

Volksdrama waarin alcoholisme en miserabilisme vooropstaan: het zijn weinig subtiel uitgewerkte verhalen waarin de nadruk wordt gelegd op de onvermijdelijkheid van de ondergang indien men de burgerlijke moraal negeert.
Antwerpen: J. Van Ishoven. -61p. en 1 plaat

Opgevoerd bij de eerste vertooning van den nationalen tooneeltroep, te Antwerpen, den 6 October 1853
1855 Fanny. Tooneelspel in vier bedryven. (toneel)

 Analoog  thema als in ‘Boer en Edel’ (1853): de deugdzaamheid van de nederigen versus de gebreken van de aristocratie.
Gent: I. S. Van Doosselaere. -105p.
1866 De Du-Dijners. Kluchtspel in één bedryf. (toneel)

Hierin steekt hij de draak met zijn collega’s Van Beers, De Laet en Conscience die “du” i.p.v. “gij” gebruikten.
Antwerpen: Ed. Donné. -36p.
1872 Twee katten voor een doode musch. Blyspel in één bedryf. (toneel)

Ideaal  materiaal voor de acteurs die met losse copnversatie gemakkelijk bij de toeschouwers konden scoren.
Antwerpen: J. Van Ishoven. -43p.