home | Inloggen
Aantal schrijvers: 536 | Aantal boeken:

15559

Anthierens, Johan

Johan Anthierens

Anthierens 0

Machelen, 22 augustus 1937 – Dilbeek, 20 maart 2000

Journalist, columnist, publicist, schrijver en satiricus.

Hij werd berucht in Vlaanderen met zijn scherpe, geëngageerde en controversiële columns en meningen, waarvoor hij evenveel bewondering als kritiek te verwerken kreeg. Hij publiceerde onder meer in Knack en richtte het slechts twee jaar bestaande satirische blad De Zwijger op.

Bij het grote publiek werd hij bekend via zijn televisieoptredens, onder meer in de Wies Andersen Show en Noord-Zuid. Men noemde hem wel eens een “enfant terrible”, een term die hem zelf stoorde. Anthierens noemde “ergernis” zijn “eerste natuur” en het inspireerde hem tot veel van zijn stukken en meningen. In een barokke stijl schopte hij genadeloos tegen allerlei heilige huisjes, zoals de monarchie, de Kerk en het establishment.

Samen met Louis De Lentdecker en Maurice De Wilde wordt hij als de “Grote Drie” van de Vlaamse kritische journalistiek gezien.

BIOGRAFIE

Vroege jaren

22 augustus 1937: Johan Anthierens werd geboren in een groot gezin. 6 dochters: Lutgart, Hilde, Elisabeth, Johanna, Linda en Clotilde en 4 zonen: Johan, Karel, Raf en Jef. Karel Anthierens en Jef Anthierens werden later ook bekende journalisten in Vlaanderen.

  • Johan Anthierens groeide op in een familie waar de vader regelmatig in de pen kroop om communieverzen of lezers- en protestbrieven te schrijven. Het schrijven zat de familie dus in het bloed. Johan was de jongste van het gezin en werd hierdoor ook erg verwend. Omdat hij zo graag tekende volgde hij de afdeling Sierkunsten aan Sint-Lucas, maar zonder veel succes.
  • Jef Anthierens, die carrière maakte bij Dupuis en Humoradio, loodste zo ook Johan en later Karel het perswereldje binnen. Johan werd chef vormgeving voor Humoradio, maar ontdekte al gauw dat hij van tijd tot ook nieuwe horizonten moest opzoeken. Zo ging hij bij De Post en ook Mimo werken.

Radiocarrière

  • Via de twaalf jaar oudere Jef werd Johan ook een groot liefhebber van Frans chanson. De anarchistische teksten van Léo Ferré, Georges Brassens en Jacques Brel lieten hem niet meer los. De Vlaamse openbare omroep gaf hem de mogelijkheid er een radioprogramma rond te presenteren: “Charme van het chanson”, waarin hij eerst Franstalige chansonniers draaide, maar later ook Vlaamse en Nederlandstalige kleinkunst. Hij daagde de toenmalige BRT-directeur-generaal Paul Vandenbussche uit door een gecensureerd lied van Léo Ferré toch te draaien en de tekst van het verboden “Evviva il Papa” (over de paus) van Hugo Raspoet op de radio voor te lezen.

Columns

  • Tijdens de jaren ’70 werd Anthierens bekend dankzij zijn columns in het blad  Knack. Eerst schreef hij onder het pseudoniem “Wounded Knee”, maar op aandrang van hoofdredacteur Frans Verleyen signeerde hij onder zijn eigen naam. Hieruit ontstond vanaf 1975 Anthierens’ eigen drie pagina’s tellende column “Ooggetuige”, waarin hij met veel ironie, sarcasme en taalgevoel alles wat hem ergerde neerpende. Redacteur Johan Struye vond de column vaak “stuitend onnozel”, waardoor Anthierens hem steeds meer begon op te voeren in zijn kroniek. Anthierens had de gewoonte bepaalde invallen in een klein boekje te noteren en was soms op de deadline nog bezig met kopij te perfectioneren.
  • Via deze rubriek werd hij algauw berucht in Vlaanderen en maakte evenveel vrienden als vijanden. Er stroomden een hoop lezersbrieven binnen bij Knack, maar Verleyen vond dat diversiteit op zijn redactie moest blijven bestaan. Een anekdote vertelt hoe Anthierens in 1977, bij een interview in de aula van de Leuvense universiteit, vreesde met tomaten en eieren te zullen worden bekogeld. Uit voorzorg had hij daarom een koekenpan meegenomen in zijn boekentas. Het bleek niet nodig.

Televisie

1976: Anthierens verscheen als panellid in de Wies Andersen Show.

Hij zorgde in de eerste aflevering voor controverse door te verklaren: “Ik ben gelukkig gescheiden”, wat een stortvloed aan reacties veroorzaakte. Samen met Mies Bouwman prestenteerde hij het praatprogramma “Noord-Zuid” waarin hij regelmatig mensen tegen de borst stootte. Toen Vader Abraham eens te gast was en Anthierens hem aanviel over het al dan niet betalen van auteursrechten aan Peyo in verband met het Smurfenlied, voelde de zanger zich door Anthierens’ kritiek zo beledigd dat hij kwaad de studio verliet. Ook Will Tura en Leo Tindemans werden door Anthierens hard aangepakt. Het duurde ook niet lang voor de BRT hem ontsloeg.

1982: nam ontslag bij Knack om het satirische weekblad De Zwijger op te richten.

Het blad werd geïnspireerd op het Franse blad “Le Canard Enchaîné”, en was bedoeld als een eigenzinnige kijk op de actualiteit. Een uitgebreide reclamecampagne en zelfs een overname door uitgeverij Kritak konden echter niet verhinderen dat het blad na een paar jaar alweer werd opgedoekt. Anthierens blikte er zelfs jaren later nog op terug als “een gemiste kans”.

Latere jaren

Hierna volgde een periode waarbij hij amper nog werk vond bij andere bladen. Anthierens was één van de eerste journalisten in Vlaanderen die ook over zijn collega’s schreef en daarmee had hij stilaan te veel mensen op de zere tenen getrapt. Voor de televisie maakte hij “De Regenwegen van Brel” en hij reisde zijn idolen Jacques Brel en Willem Elsschot achterna, respectievelijk naar de Markiezen-eilanden en Brussel.

1994: co-presenteerde hij het archiefprogramma “Gisteren Gekeken” (1994-1996) op TV1 (tegenwoordig Eén).

Hij verzorgde de Nederlandse vertaling/bewerking van verschillende stripverhalen uit de reeks Kobe de koe van het duo Johan De Moor en Stephen Desberg.

Jaar Titel Fotogalerij Uitgeverij 1ste druk
1995 Greta gewroken ; een streek onder water.

Oorspronkelijke titel: Peaux de vache
Tournai: Casterman. 48p.
1996 De grote mensenjacht.

Oorspronkelijke titel: à mort l’homme.
 anthierens-10 Tournai: Casterman. 48p.
1996 Een pad op het slechte pad.

Oorspronkelijke titel: Même les oiseaux puent.
Tournai: Casterman. 48p.
1996 Rioolrevolutie.

Oorspronkelijke titel: Vive l’ozone.
Tournai: Casterman. 48p.
1997 Het stemgedrag der dieren.

Oorspronkelijke titel: Le silence des animaux.
Tournai: Casterman. 48p.
1998 De papieren tijgers.

Oorspronkelijke titel: les tigres de papier.
 anthierens-9 Tournai: Casterman. 48p.
1998 De zure smaak van weerwraak.

Oorspronkelijke titel: Le mauvais goût de la vengeance.
Tournai: Casterman. 48p.

 

Jaren 1980- ’90: Anthierens schreef tijdens de jaren ’80 en ’90 vooral pamfletachtige boeken en essays.

  • In deze werken kon hij wat hem bezighield uitgebreider en vrijer uiten: de onverschilligheid van de modale Vlaming voor zijn taal, de macht en het ondemocratische van de monarchie, de invloed van de Kerk in Vlaanderen, de commercialisering van radio en televisie,… Anthierens joeg ook de traditionele Vlaamse beweging op stang met een boek over Irma Laplasse en de IJzertoren.
  • Anthierens noemde zichzelf een republikein, eerder vanwege de hersenloze hysterie rond het koningshuis dan vanwege de vorst zelf. De Kerk zag hij als een “hefboom van de verknechting” en hij reageerde hevig tegen Het Laatste Nieuws en VTM die zich volgens hem te veel bezighielden met sensatiezucht en “systematische onderschatting van het publiek”.
  • In de Nederlandse media was Anthierens de rebelse waarnemer van België. Zijn taalbarokke kronieken verschenen in verschillende kranten en zijn stijl en dwarsheid vielen erg in de smaak bij de Nederlanders.
  • Anthierens was een erg individualistisch man, die nooit lang ergens kon aarden en daarom ook freelance voor diverse bladen werkte: Knack, Humo, De Morgen,… Hij had een hekel aan kitsch, gezapigheid en onoprechtheid, zowel bij politici als in het schrijversmilieu. Men zag hem als een cynisch, ongevoelig man, wat door zijn vrienden en kennissen genuanceerd en ontkracht werd. Hij was een liefhebber van Jacques Brel en Willem Elsschot over wie hij ook elk een boek schreef.

1998: slaagde erin het boek te schrijven, waarvan hij altijd droomde: zijn hommage aan Jacques Brel, met als ondertitel De passie en de pijn.

20 maart 2000: Johan Anthierens overlijdt in zijn woning op 62-jarige leeftijd aan de gevolgen van lymfeklierkanker (ziekte van Hodgkin).

  • Op zijn begrafenis werd onder meer Jacques Brel gespeeld (“Au Suivant”, “La ville s’endormait” en zijn favoriete nummer “La chanson des vieux amants”), Yves Montand(“Le temps des cerises), Léo Ferré en klassieke muziek van Antonio Vivaldi en Franz Schubert. Men sloot de begrafenis af met een beeldfragment waar hij van op zijn ziekenbed verklaarde: “Ik wil een vrij man blijven, en dat in alle opzichten.” Cartoonist Gal was één van de vier mensen die de kist mocht dragen.
  • Hij liet een vrouw, Elisabeth, twee kinderen, Eva en Benjamin Anthierens uit zijn eerste huwelijk en drie kleinkinderen, Jasper Sans, Jasmina Sans en Arent Anthierens achter.

Epiloog

2010 : een oude droom van Johan Anthierens werkelijkheid !

In een open brief in De Standaard pleit Raskin ervoor om het gedicht ‘Bericht aan de reizigers’ van Jan van Nijlen te laten aanbrengen in het Centraal Station te Antwerpen. Daarop vergaderden de NMBS en Antwerpen Boekenstad en Brigitte Raskin zelf over de mogelijkheden. Na afloop liet Paul van Aelst van de NMBS weten dat de ingenieur-architect enthousiast was over het voorstel. ‘Bericht aan de reizigers’ zou aangebracht worden in de overgangszone tussen de sporen en de stationshal.

Het voorstel werd inderdaad uitgevoerd.

                      1 Anthierens

 

BEKRONINGEN

1979: Johan Anthierens was de eerste laureaat van de Geuzenprijs, uitgereikt door de oudste studentenvereniging van België ‘t Zal Wel Gaan.

Hij ontving de prijs omwille van ‘de onafhankelijkheid waarmee hij als journalist en auteur dogma’s en bekrompenheid aanviel’.

GERAADPLEEGDE BRONNEN

Websites

Referenties

  • Overlijdensbericht in De Standaard, 27 maart 2000, blz. 3
  • LIBERT, Marijke, Overlijdensbericht in De Morgen, 27 maart 2000, blz. 3
  • PLOTTIER, Armand, Overlijdensbericht in De Morgen, 27 maart 2000, blz. 13
  • Overlijdensbericht in De Tijd/Weekend, 25 maart 2000

BIBLIOGRAFIE

De gegevens van deze bibliografie werden onder meer nagekeken bij

  • Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience – AntwerpeN
  • Koninklijke Bibliotheek van België – Brussel / Bibliothèque Royale de Belgique – Bruxelles.
  • Piet Devos: Van reuzen tot dwergen. Bibliografie – Vlaamse schrijvers in de 20ste eeuw – Eerste drukken. Kortrijk, eigen beheer 2007

 

Chronologisch overzicht

Om de foto’s in de fotogalerij te vergroten klik op de foto

Jaar Titel Fotogalerij Uitgeverij 1ste druk
1964 Een keurkorf luisterliedjes geplukt door Johan Anthierens. Hasselt: Heideland. -141p.

 
Reeks: Vlaamse pockets nr 148.
Afmetingen: 18 x 10.75 (pocket)
1975 De flauwgevallen priester op mijn tong: vijftien op prijs gestelde Ooggetuige-kronieken, Knack – jaargang 1975.

Omslagontwerp: Gunther H. Gotzfried
Antwerpen: Walter Soethoudt Perenstraat 15 . -190p.

Reeks: Kijkgatpaperbacks nr 42
Afmetingen: 19 x 12.50 (gebonden)
Voor Nederland: Uitgeverij Nijgh & Van Ditmar Badhuisweg 232 ‘s Gravenhage.
Reeks: Nijgh & Van Ditmar paperbacks nr 214
1976 Wies en waarachtig: van kwajongen tot kwiesmaster. Gent: Het Volk. -111p.
1978 Onder anderen: vijftien onvoorspelbare kronieken door het gaas van mannenwimpers worden vrouwen dag en nacht bespied.

Omslagtekening: Jan Vanriet
Omslagontwerp en grafische vormgeving: Cis Verhamme
 Anthierens 7 Tielt/Amsterdam: Lannoo. -169p.

Afmetingen: 21.50 x 12 (gelijmd)
Gezet, gedrukt en gebonden bij Drukkerij-Uitgeverij Lannoo p.v.b.a. Tielt 1978
1980 De boterhammen van de bakkerin. (verzamelde aforismen)

Samenstelling: Gerd de Ley.
 anthierens-8 Borsbeek: Baart.  / Amsterdam: Publiboek.  -60p.

Afmetingen: 21 x 13 (ingenaaid)
Colofon: De boterhammen van de bakkerin werd samengesteld door Gerd de Ley, en in opdracht van uitgeverij Publiboek/Baart gezet bij drukkerij Heyselberghs te Wommelgem en gedrukt door Nauwelaerts printing teLeuven.
Typografische verzorging: Studio Anthonis te Deurne.
1981 Vlerk in vogelvlucht.  (kronieken)

Omslagontwerp: Hans Versteeg (Dots design), Soest.

 Anthierens 6 Amsterdam: Allert De Lange. -143p.

Afmetingen: 21 x 13.50 (paperback)
Zetwerk: Euroset bv, Amsterdam
Druk: Equipage bv Assendelft
1983 Karikaturen van GAL : tentoonstellingscatalogus met een inleiding van Johan Anthierens. Brussel: St.Lukasstichting.

10 karikaturen
1986 Het Belgische domdenken: smaadschrift.  (smaadschrift)

Omslagontwerp: Dooreman   
Omslagfoto: Michiel Hendryckx.
Bevat: De opgezette Belg (pp 7-8); Una settimana particolare (pp 9-27); Miet en Manschappij (pp 27-30); De Jan Bardi-democratie (pp 31-60); Mad(e) in Belgium (pp 61-62); Het ontwaken van Laken (pp 63-68); En eeuwig bloeien de begonia’s (pp 69-74)
 Anthierens 12 Leuven: Uitgeverij Kritak. (Andreas Vesaliusstraat)  -74p.

Afmetingen: 21 x 13.50 (paperback)
1987 De Vlaamsche Kronijken.

(met bijdragen van J. Anthierens, Hugo Gijsels)
Berchem: Uitgeverij EPO.
1990 Brief aan een postzegel en hofhouding: kritisch koningsboek.

(Over zijn visie op de hofhouding).
m.m.v. Jan Van den Berghe, Herman Brusselmans … et al
Omslagontwerp: Dooreman & Hendryckx
Vormgeving: Dooreman & De Roy
Leuven: Kritak Diestsestraat 249 Leuven. -176p.

 
Afmetingen: 27 x 20 (gelijmd – 2 kolommen)
pp.173-175: Curriculum vitae
Zetwerk: Aanzet Gent
1992 Willem Elsschot. Het Ridderspoor. Leuven: Kritak.  / Amsterdam: Meulenhoff. -202p.
1993 Tricolore tranen: Boudewijn en het augustusverdriet. (pamflet)

 
Omslagontwerp: Compagnie Paul Verrept
Omslagillustratie: GAL
Vormgeving: EPO
Berchem: Uitgeverij EPO (Lange Pastoorsstraat 25-27, Berchem). / Uitgeverij in Nederland: Papieren Tijger Postbus 2599 4800CN Breda. -100p. en 1 zakdoek..

 
Afmetingen: 20 x 17 (paperback)
Druk Drukkerij EPO
1994 Jij. (briefverhaal)
Cahiers d’Amour verscheen ter gelegenheid van het 10-jarig bestaan van de v.z.w. Behoud de Begeerte en in de marge van de 5de editie van Saint-Amour, een literair programma rond liefde en begeerte.
Boekverzorging: Zeno Amsterdam
Omslagtekening: Jan Bosschaert.
1994 Cahier d'amour  Uit de bundel: Cahier d’Amour. Liefdesbrieven. pp.12-16.
Uitgever: Nijgh & Van Ditmar, Amsterdam, / Dedalus, Antwerpen. 1994. -144p. (Afmetingen: 20 x 12.50, paperback)
Samenstelling: Luc Coorevits
1995 Vaarwel, mijn 1995. Berchem: Uitgeverij EPO. -47p.
1995 Zonder vlagvertoon. Over de weerstand tegen het verzet. (essay)

Omslag: Dooreman & Hendryckx
Foto achterplat: Stephan Vanfleteren.
Bevat:De onderste steen boven (pp 11-32); Deel I: Het medaillon rond Irma Laplace (pp 33-124); Deel II: Albert Vandamme in het duivelsnaaigaren (pp 125-165); Op onze altijddurende onnozelheid (pp 167-168); Bijlagen (pp 168-197).
 Anthierens 11 Leuven: Uitgeverij Van Halewijck. (Diestsesteenweg  71A, 3010 Leuven) -197p.

Afmetingen: 20 x 12.50 (paperback)
Zetwerk: Griffo, Gent
Druk: Imschoot, Gent
1996 De overspannen jaren. Opgetekend van 1960 tot 1996.

Met tekeningen van GAL
Berchem: Uitgeverij EPO. -291p.
1997 De IJzertoren. Onze trots en onze schande. (document)

Vormgeving: Dooreman   –   Omslagfoto: Rudy Gadeyne
Foto achterplat Stephan Vanfleteren
Leuven: Uitgeverij Van Halewijck. (Dietsesteenweg 71 a 3010 Leuven) -263p.

Afmetingen: 20 x 12.50 (paperback)
Zetwerk: Griffo, Gent
Druk: Imschoot, Gent
1998 Jacques Brel. De passie en de pijn. (essay)

Omslagontwerp en typografie : Brigitte Slangen.
Omslagfoto : Jean-Pierre Leloir, Brel tijdens zijn laatste optreden op mei 1967 in het casino van de Noord-Franse stad Roubaix.
Foto achterflap: Collard, Jacques Brel in gesprek met Johan Anthierens, december 1959.
 Anthierens 5 Amsterdam/Antwerpen: Uitgeverij L.J. Veen. -285p.

Afmetingen: 21 x 13 (ingenaaid)
POSTHUUM UITGEGEVEN
2003 Leve mij: niemands meester, niemands knecht: autobiografische teksten. (bundeling journalistiek werk)

Een bloemlezing uit de verschillende honderden artikelen, reportages, interviews, columns en kronieken die Johan Anthierens van 1959 tot 1999 voor tientallen Vlaamse en Nederlandse dag-, week- en maandbladen schreef.
Samensteller: Brigitte Raskin in samenspraak met Karel Anthierens
Cover, vormgeving en zetwerk: Griffo, Gent.
Foto voorplat: ©Erik Anthierens
 raskin 12 Leuven: Uitgeverij Van Halewyck. -719p.

Afmetingen: 23 x 15.20 (paperback)
Druk: Imschoot, Gent
Inhoud: Een zondagskind (pp. 11-130); Het lukte (pp.131-242); Schrijfdrift (pp. 243-416); Een papieren tijger (pp. 417-562); Op bedaagde leeftijd (pp. 563-711); Een persoonlijke kroniek (pp. 712-717); Een wilde tuin (pp.718-719).
2005 Ooggetuige: niemands meester, niemands knecht. (bundeling journalistiek werk)

Journalistieke teksten bezorgd door Brigitte Raskin in samenwerking met Karel Anthierens.
Cover en vormgeving: Griffo, Gent.
Typ- en zetwerk: Lutgarde Emanuel van Griffo, Gent
Foto voorplat © Paul Dewulf
 raskin 11 Leuven:  Uitgeverij Van Halewyck. -741p.

Afmetingen: 23 x 15.20 (paperback)
Druk: Bercker, Kevelaer.
Inhoud: Bij ons in België (pp.11-120); De charme van het chanson (pp. 121-234); Denk om de buren (pp.235-316); Zo gezegd (pp.319-444); Vrijspraaak (pp.445-518); Horen, zien en schrijven (pp.519-686); Getuigschrift (pp. 687-706); Bibliografie (pp. 707-711); De meesters en de juffen (pp. 712-715); Afkortingen (pp.716-718); Personenregister (pp. 719-741)